Adetçä gagauz kaurması

«Hakikatın sesi» gazetasında yayınnanda Aleksandra Kristovanın «Adetçä gagauz sarması» yazısı, angısını pek çok okuyucumuz beendi. Onnarın yalvarmaları üzerinä yazıldı taa bir yazı — bu sefer kaurma için. Buyurun okuyun, layklayın, paylaşın.

***

Gagauzların adetçä halk imeklerinin arasında kaurma durêr birinci erdä. O diil salt gagauz imeesi – o bir cannı adet! O adet kalmış taa bizim evelki dedelerimizdän, ani kaurmayı Bucaan kırlarında en ilkin başlamışlar yapmaa, aç ölmemää deyni. Kaurma çok dayanêr, tok tutêr, kuvet verer. Kaurulmuş yaanıları, sarıp bişeyä, er içinä dä gömärmişlär, bozulmasınnar  deyni. Taa o zamannardan kaurma oldu gagauzlarda bir adetçä imäk, kapladı sofrada “üst köşeyi”, onsuz geçmeer bir dä sıra, bir dä konuşka, bir dä yortu. Tradiţiyalara görä kaurma Bucak gagauzlarında olêr salt taazä yanıdan. Bu imeeyä yakışêr kuzu, koyun, keçi, domuz, sıır, tavşam yanısı. Ama düünnerdä, kumatriyalarda, kalendar yortularında, pomanalarda taa sık kaurma olêr koyun yaanısından, zerä o en datlı, ilin, saalına dokunmayan bir yaanı.

Sıralarda kaurma hazırlamasınnan ilgilener çok kişi. Adamnar düşünerlär, angı tokluyu (ya da bir kaç toklu) sürüdän seçmää, olmasın zabun, yaanı bol-bol etişsin sırada. Hazırlêrlar sacakları, odunnarı, ayırêrlar uygun yer, sacaa erleştirmää deyni. Kaurmaya deyni lääzım büük çaun, 25‒40 litralık. Küçüräk çaun var çoyunda, ama büük pek siirendä. Herbir küüdä var ölä mukayet aylelär, angıları nasıl-nicä bulmuşlar da satın almışlar o büük aar kaavi kırk litralık çaunnardan. Bölä çaun evdä siirek razgeler, gezer sıradan sıraya.  Kimär kerä lääzım çok gezmää, ani bulmaa çaunu. Kullandıktan sora da çaunu lääzım uumaa, biyazlatmaa, ayna gibi yalabısın, zerä başka çaunu görmeyecän. Taa üstünä anılacan küü içindä nicä sorumsuz, püsür hem haylaz!

Yaklaştıynan sıra, adamnar o hayvanı, angısını seçtilär, getirerlär evä da sorêrlar aşçıkaylara, nezaman kesmää onu. Avşamdan ya da erkendän keserlär hayvanı, erleştirerlär yaanıları. Kaurmaya gider salt taazä yaanı. Koyêrlar içinä biyaz ceeri dä, kara ceri dä, böbrek dä, ani taa datlı olsun deyni, ama salt diil sıralarda. Sıralarda kaurmaya girer pak yaanı. Adetçä gagauz kaurmasına suan da, koku da koyulmêêr, salt tuz. “Taazä yanıya bişey diil lääzım, onun kendi dadı var”, ‒ ölä söleerlär ihtiar adamnar. Ama büünkü gündä koyêrlar kara biber hem suan. Bir sefer bilä sırada gagauzlar koymayacek sofraya dünkü kaurmayı! Kaurma pişiriler yortu günü, ani olsun taazä. Adamnar pek dikkatlıca olêrlar, kesärkän hayvanı, ani yaanıya tüü yapışmasın, zerä yaanılar yıkanılmêêr. Yaanılar kıyılêr büük-büük, zerä, kaurularkan, eriyeceklär, da sora pek daalêr kaurma. Maanacılar da hemen bunu hesapalaceklar. Genä laf olacek küü içindä! Taa becerikli aşçıkaylar, koyaceykan etleri çauna, üterlär biraz onnarı yalında, ani  razgelmesin tüü  hem dä daalmasın kaurma. Kaurma tuzladıktan sora büük uzun odun kaşıklan kaarıştırılêr, ama sora birtaan kapaklanêr da dürtülmer pişincesinä, pişer dä enikunu ateştä. Yapışarsa dibinä – “yaktık yayı!” Tuzlamaa kaurmayı baalanêr salt bir kişi: ya aşçı ya da bir oturuşmuş karı. Tuzunu lääzım razgetirmää, zerä sora bela başına alacan, aylan gözlerini çıkaraceklar! İnsanın arasında da hep işidilecek, ani sıra geçti islää, ama kaurma tuzlucaydı ya da tussuzcaydı! Kaurma – imeklerin arasında kral. Onu hepsi bekleer sofrada, kaurmayı  bitkidä getirerlär ‒ haşlacık, kokulu, kızarılmış. Bir dä dadı yoksa – musaafirlerin kesiler koraşı. Sayılêr, ani sıra biraz bozulmuş! Saadıçları da küstürecän. Ama kaurma gözäl olduysa – ozaman hepsi şen! Hererdän işidiler: “Kaurma pek datlı, eriyer aazında. Yakışêr mı bizä taa bir farfiricik getiräsiniz?”. Musaafirlär da hesapalêrlar, farfirilär sık-sık mı konulêr osa siirek mi. Genä ya metetmeyä, ya da maanaya sebep olacek! Ama siirek, angı sırada kaurma olmêêr. Tüteräk, sıcak kaurma hızlı süpürüler çanaklardan. Açarsan aazını başka erä, kaurmayı datmayacan!

Güzün ya da yaklaşarkan kış yortuları, küülerin içindä ba orada, ba burada işidiler keskin domuz sesleri. İnsan keser domuzları, ani kışın olsun ne imää. Adetçä ölä kuruldu, ani domuz kesmesi hep bir yortu ayledä. Bu yortuda da herzaman taazä kaurma yapêrlar. Birdä-ikidä ateş tütünü duyulêr aullarda, kaurma kokusu daalêr bütün küüyün içinä. Ama kaurmayı kimsey imeer yalnız! Senseleyi, dostları, komuşuları çaarêrlar kaurma imää. Çok sıra “Nereyi gidersin?” soruşuna işidersin cuvap: “Kaurma imää”.  Kaurmayı kimsey kaçırmêêr, onun kokusu çeker hepsini. Kär çarmasan da kimseyi, hep okadar komuşular, dostlar, senseledän birkimsey, ani çoktan sana uuramadıydılar, duyarsaydılar kaurma kokusunu, mutlaka uurayaceklar, soraceklar saalıını hem kefini. Burada taa üstünä kaurmanın yanı sora bir filcan duruk, turna gözü gibi şarap teklif edeceklär. O beterä onnar, kimdä var taazä kaurma, pek saygılı hem sevgili olêrlar bu  günü. “Nesoy bunnar hepsi duydular kokuyu?” ‒ şaşêr domuzu kesennär. Bu kokuyu var mı nicä duymamaa? Onu saklayamayacan. “Kaurma cızırdêêr – musafir fıyıldêêr!” ‒ gülüşerlär insan arasında. Adam kesärsä hayvan, yaparsa kaurma da çarmarsa dostunu – küsü dä var nicä olsun! Toplanıp büük sürülärlän tombarlak sofranın dolayında, angısına koyêrlar bir büük çanak kaurma, bir çanak turşu, bir kana da şarap – dostlar gülüşüp-şakalaşıp üfleerlär kaurmayı. Bölä konuşmakta imäk sansın taa da tatlı. Büük-büük kızarılmış, kendi suyunda pişmiş yanılar titirerlär yaayın içindä. İstärseydiniz bilmää gerçek taazä etin dadını, dadın gagauz kaurmasından, atıştırın bir turşu dolma biber hem için bir filcan şarap. Ozaman duyacenız gagauzun güçlü olduunu. Bölä adetçä gagauz kaurması, buyurun sofraya! Bereketli olsun!

Aleksandra Kristova