Adetçä gagauz sarması

Gagauzların adetçä imeklerindä sarma pek sevgili bir imäk. Ona baalı gözäl, diişik adetlär, angıları göstererlär gagauzların özelliini. Sarmayı buyur ederlär düünnerdä, kumatriyalarda, adetçä gagauz yortularında, pomanalarda.  Sarma var iki türlü: baa yaprandaan hem laana yapraandan. Bän isteerim annatmaa, nesoy adetlär baalı baa yaprandan sarmalarlan.  Hederlez ayının bitkisinä dooru karılar, genç kızlar, baalayıp futalarını, sürücük-sürücük  yollanêrlar kırlara ayırmaa hem toplamaa baa yapraa. Burada pek önemni kaçırmamaa o vakıdı, açan yapraklar başlêêrlar kartlaşmaa, onnarlan sora zor sarmaa, hem dä dadı başka olêr, var nicä pişmesinnär dä. Herbir çotuk uymêêr bu işä, zerä var çotuklar kalın yapraklarlan hem incä. Sarmaya toplanılêr salt incecik, korpä yapraklar. Pek mutlu karılar, açan razgelerlär diçka çotuklarına, angılarında yapraklar taa nazik hem yalabık. Karılar daalışêrlar kırda da, bularsaydılar pek uygun çotukları, çaarêrlar başkasını da. Hepsi sever gitmää  kıra, zerä, taa hızlı toplansın yapraklar deyni, karılar gülüşerlär, annadêlar cümbüş, çalêrlar türkü, geçirerlär strungadan küüyün oluşlarını. Kim istär kaçırmaa bölä meraklı işleri?  Çaarış-baarış daalêr kırlarda. Yaprak toplêêrlar çok, ani etişsin taa öbür yılın eni yapraklarınadan. Bekim, hepsi gelämedi, kalaceklar yapraksız, sora onnarlan paylaşêrlar, yapraa kimseyin canı acımêêr.

Evdä yaprakları, aktarıp bir büük masaya ya da sofraya, çekederlär dizmää testecik-testecik. Saplanı koparêrlar – sora taa kolay olacek kışın sarmaa. Burada da lääzım becermäk: testeciklerdä yapraklar koyulêrlar uzucuk, yalabık taraflarınnan ustünä. Evel vakıtlardan yapraklar kiş için bölä koyulardı: onnarı geçirärdilär iinäylän ipliklerä da asardılar tavanın kirişlerinä. Sora, kullanmaa deyni, kaynak sudan geçirip, sarardılar sarma. Birazı koyardı yaprakları küçük fıçıcıklara ya da toprak küplerä salamuraya, da onnarı da hep kaynak sudan geçirärdilär. Bölä koruyêrlar yaprakları büünkü gündä dä, ama, açan peydalandı şişedän bankalar, başladılar ya kaynatmaa bankaların içindä ya da kapamaa bankalara hem plastiklerä kuru-kuruya. Kuru-kuruya korunan yapraklar sansın taazä gibi kışın. Gözäl etiştirän yaprakları kış vakıdınadan çorbacıyka ii  hem becerikli sayılêr, onu hepsi meteder hem koyêr başkasına örnek.

Düünnerdä sarma yapması büük hem pek önemni bir adet. Düünün çorbacıykası birkaç ay ileri belli eder kendinä, nekadar yapraa var, ii mi o yapraklar, utanırdırmayacek mı kendisini kötü sarmalarlan, zerä sarmalar olmarsaa ii, sora haftaylan çalkayaceklar küü işindä “sivri dilli” babular, kär gençlerin dä arasında bulunaceklar “daanık aazlılar”. Çorbacıyka kendisi bu şüpedä durarsa, çaarêr aşçıykayı, ani o görsün yaprakları, ondan sora da onnar barabar konuşêrlar yaprakların ölçüsünü. Düünä karşı bir büük çaunda  (25‒40 kilalık) hazırlanêr bulgur. Allah korusun bu bulguru bozmaa! Burada seslerlär ya en ii aşçıykayı küüdä, ya da  bir büük becerikli karıyı. Onnara kimsey karşı koymêêr, hem yapêrlar salt onnarın dedii gibi. Burada herbir küüyün kendi çoktankı adetleri var: nekadar oloy koymaa, nekadar suan, morkva, tuz hem koku. Son sözünü herkerä söleer aşçıyka. Bulgur olêr pirinçtän, angısına katêrlar ya ufak kolos bulguru, booday bulguru, zordan arpa bulguru da gidärdi ileri, ya da başka ufak ekin bulguru. Bulguru yıkêêrlar pınarda, taa çıkıncasına duruk su. Çaunda bulgur lääzım olsun ne pek tıkız, ne dä pek sulu, bulgur da ne pek pişmiş, ne dä pek çii. “Diricä” – bölä deerlär aşçıykalar. Sora fırında olacek taman islää. Bulgur hazırkan da biraz suuduynan, doldurêrlar büük leennerä da koyêrlar sofraların üstünä. Hepsi tutunêr kol-kola da, naara edip birkaç kerä  “Yuhu-yuhu-yuhu-hu”,  oynêêrlar horu. Hepsinä dökerlär birär filcan şarap da ondan sora oturêrlar sofraların dolayınnarında. Bu oya bir iş – sarmaa baa yapraandan, var nicä sürtsün gecä yarısınadan, o beterä toplanêr komuşular, senselä, hepsi, kim isteer katılmaa bu adetä, da, oturup taa uygun küçük skemneciklerdä,  çekederlär sarmaa. Burayı sokulmêêr adamnar, uşakların da pek yok işi burada. Sararkan sarma belli olêr, kimin parmakları taa becerikli, kimin dä parmakları odun gibi. Sarmalar lääzım olsunnar küçüräk, topluca, diil daanık hem partallı laana gibi. Hepsi sarmalar bir türlü lääzım olsunnar, zerä yaşlı karılar yaparkan  çenä, unutmêêrlar atmaa gözünü başkalarının sarmalarına, da sarmalar dilseydi uygun, ölä güüleräk-süüleräk “haşlayaceklar” birkaç laf. Erleştirmää sarmaları kabın dibinä lääzım kırnacık, dolaya, gözäl dizili, hepsi bir tarafa baksınnar hem birä-bir olsunnar. Becermärsän, taa ii sokulma, zerä kabledecän payına. Ama çoyu gelerlär, ani bakmaa aşçıykaların ellerinä da üürenmää, bu pek lääzımnı bir becermäk.  Sarmaları sararkan taa çok lafederlär büük karılar, onnarın artık hakı var, ama gençlär taa çok sesirgenerlär. Küüyün aşçıykaları taa çok cümbüşçü hem girgin karılar, onnarı hepsi sever hem saygı güder onnara. Bu beterä hepsi kayıl seslemää onnarın cümbüşlerini hem babu masallarını. Açan kaplar dolêrlar, onnara yapêrlar kapak yaş kepektän, kepään altına koyêrlar yıslanmış kiyat, biyaz hem temiz olsun. Bölä üstünkü sarmalar yanmêêrlar.

Sarmaktan sora hepsi daalışêrlar evä, ama saat beştä sabaalän aşçıyka hem birkaç karı yardımcı atêrlar onnarı fırına. Vakıdı lääzım ölä sayıklamaa, ani sofraya deyni sarmalar olsunnar ne suuk ne sıcak. Ateşin yalınını fırında aşçıyka taa çok ellinnän dener, da taa bir sıra da yok işittiim, ani o dayanamasın yalına ya da aalaşsın, ani haşlak! Sofraya geler gözäl kızardılmış, birä-bir,  yalabık sarmalar, natural bir imäk, onnarda fırının sıcak kokusu, bir damna, uzaktan-uzaa urêr tütünä, ama bir dä restoranda siz iyämeyeceyniz bölä gözäl kokulu hem datlı sarmalar, zerä gagauz sarmalarına koyulêr en önemni iş  ‒ sevgi!  Herbir düünä, yortuya, pomanaya sarma sarılêr çok, ani olsun neyi daatmaa komuşulara, senseleyä. Bölä bizim milletimiz, bizim gagauzlar. “Sarma ozaman etişer, nezaman kalêr” – üüreder gençleri ihtiarlar. Farfirilerä dä sarmaları lääzım uygun erleştirmää, bulaşmasın kenarlar, zerä maana bulaceklar! Bu bizim imäk kulturamızın bir parçası, pek meraklı hem özel. Bu adetlär hep taa yaşêêr, ama yaarın var nicä hepsi diişilsin. Bitkidä danışêrım sizä: sevin hem koruyun adetlerimizi, bol-bol toplayın yaprak, sarın sarma, buyur edin komuşulara, dostlarınıza. Bereketli olsun!

Aleksandra KRİSTOVA