Babarayka Semön İlyiç: Bakırdan resim yapan usta

Bu yaz bän başladım toplamaa dil materialı doktorantura için aaraştırmam için. Lääzım yazayım konuşma dil örneklerini çeşitli erlerdän gagauzlardan. Çekettim, elbetki, Kıpçaktan, ama aaraştırmada bütün Gagauziya gösterilsin deyni, lääzım başka küülerdän hem kasabalardan da material toplamaa. Dedim, Komrattan da yazayım bir-iki kişiyi. Boba Sergi Kopuşçu da deer, ani varmış onun tanıdıı bir usta adam, angısı bakırdan gözäl-gözäl resim yaparmış. Bän vardır işittiim o adam için, ama tanışık diildik. “İslää material olacek”, ‒ dedim bän aklımca.

Petrov günü üülendän sora uuradık biz bay Mihaila (makarki ona deerlär “dädä Mişa”, pasportça onun adı Babarayka Semön İlyiç; bu iki adlık çekiler ondan, ani onu vaatiz etmişlär Mihail, ama selsovettä yazmışlar Semön). Ev saabisi karşıladı bizi da buyur etti içeri. Biraz lafettiktän sora biz girdik “büük içeri” (ya da “büük başa”), neresi benzärdi küçük bir muzeyä. Duvarlarda asılı çerçevä içindä kırmızının türlü renklerindä bakırdan resimnär. Onnar hepsi yapılı düümä tehnologiyasınnan. Bu başta gagauz millet rubalarına giiyimni adamnar, oynayarak, omuzlarında taşıyêrlar bir fıçı, angısı, elbetki, şaraplan dolu; öbür tarafta arhangel Mihail mızraannan saplêêr şeytanı, ayaannan da basêr onun kafasına. Hristosun da var resimi, o da arhangel Mihail gibi ‒ boy resimi, İisus bir elinnän iisözleer, öbürünnän dä tutêr kiyadı, angısında yazêr “Bänim hakikat”. Bibliya tematikasından var nicä taa görmää bilgiç İliyayı, angısına garga ekmek getirer. Bu temalardan başka usta beener resim yapmaa rus folkloru için dä, bir erdä knäz Oleg sarılêr kendi beygirinä, zerä falcı ona sölemiş, ani ölümü gelecek beygirindän, da o ayırêr onu kendindän, ama bitki kerä isteer suvazlamaa atını. Genä bu süjet için taa büük kompoziţiya gösterer genä knäzi beygirinnän, çalgıcıyı, angısının ayakları altında var nicä görmää beygirin kafa kemiini. Bu kafa kemiindän çıkan yılan da öldürecek knäz Olegi. Bir başka kompoziţiyada knäz Nevalı Aleksandr askerlerinnän cengä gider.

Bu küçük muzeydä resimnerdän kaarä başka eksponatlar da var ‒ “Zinger” dikmää maşinalarının masaları. Usta onnarın üstlerinä döşemiş gözäl işlenmiş tafta, da onnar ikinci ömür kabletmiş. Bunnardan başka da Semön İlyiç toplêêr eski samovarları, bakır çölmekleri, ütüleri. Kendisi remontlêêr onnarı, paklêêr, düzer ‒ bakêrsın da sevinersin. Sorêrım, neredän bu sevgi bakırcılaa, neredä üürenmiş usta bu işi. O da deer, ani universitettä injener-elektrik üürenmiş, ama bu işä sora kendisi başlamış hobi olarak. Ötää dooru vererim söz benim informantıma, ko o kendisi için annatsın.

“Duudum 1948 yılda, yanvarın otuzunda. Bobam işçi adamdı, bobam benim 1913 yıldan, anam ‒ 1918 yıldan. Biz vardık edi uşak. Bän elli dörttä çekettim şkolaya, biz gidirdik nulevoy klas, biz şkolaya gittik rusça bilmärdik bişeycik. Bizim şkolada vardı çoyu hiç bilmärdi rusça bişeycik.

Ozaman biz yaşardık Pobedada, ozaman o sokak ‒ Timoşenkoydu. Da vardı bir radiotoçka, “paraliya” deyärdilär ona. İşiderim, ani orada söleerlär bişey, da kızkardaşlarım deer: “Te Stalin öldü”. Bän dä çıktım sokaa. Anam deer: ‘Näänı gidersin?’. Deerim: ‘Giderim bakmaa, nicä Stalini gömeceklär’.

Altmiş üçtä bitirdim sekiz klas da altmış dörttä gittim profteh uçilişçaya hem dä gecä şkolasına. Altmış dörttä iyündä biz gittik ţelinaya, bir boyunu, bekim dä, yolladılar, ama bän gittim kendim, onaltı-onedi yaşındaydım. Biz orada işledik, gördük, nicä ekin nicä denizdä su çalkalanêr, orda da Kazahstan, Ţelinogradskaya oblast, kır nicä deniz, ne bir fidan, ne bir taş, nekadar gözün görer ‒ hepicii ekin. Biri-birinä insan yardım edärdi.

Altmış beşinci yılda bitirdim uçilişçayı, altmış altıda bitirdim onbir klas gecä şkolasında da hemen girdim instituta ‒ Kişinöv politehnik institutu energetika fakulteti. Sora gittim armataya, geldim, bitirdim institutu.

Bu zanaatı nicä bän edindim. Gördüm bir düümä resimi bir resimcidä da sordum, kim onu yapmış. O deer: ‘Bän’. Da o gösterdi bana, nicä burmaa bu demiri. Bir haftadan sora bän geldim ona göstermää benim işimi, te bölä başladım kırk yıl geeri. Ondan sora bunu bän beendim da büün dä beenerim. Bän var nicä, işlärkän, yorulayım, ama bän bıkayım ona ‒ bän bıkamêêrım. Nekadar bän onu yapêrım, bän duyêrım ilinnik. Da te nicä bitirdim onu, giidirdim ramkaya ‒ ramkaya da kendim yapêrım ‒ da başlêêrım düşünmää, ne yapmaa ötää dooru.

Demirciliktä eer yanıldısaydın ‒ yok nicä boyayasın, yok nicä doorudasın. Bakır işleer pak gerilmää, onu var nicä germää, ama geeri toplamaa ‒ pak lääzım onu kaynadasın, geeri toplanmêêr. Tehnologiya pek kolay. Lääzım en ilkin düşünmää, naşey sän isteersin yapmaa, te bu en zor. Sora lääzım yapmaa onu kiyatta, da naşey sän isteersin göstermää, ani görünsün demirdä, naşey dä yok edäsin bu eskizdän, ani olmazın çok dolu. Lääzım olmasın az, hem dä olmasın çok. Kiyattan eskizi geçirersin bakıra. Bendä var tekerlecik, angısı bastırêr da brakêr çizgi, ani öbür tarafından görünsün. Bendä bir çokan, o iki taraflı, hem iki oduncuk. Oradan-buradan düüyersin. İlkin demiri kızdırêrsın, da açan o çetinnener, yakêrsın onu enidän gecä, deyni açan o ateştä, görersin, nicä o kızarêr. Da yakmayasın zeedä onu, hem dä az da olmasın. Sora suuduynan, taa doorudêrsın, düüyersin. Sora solänıy kislotaylan geçersin, deyni metalda olêr “okalina”. Genä gerersin ona taftaya da düüyersin. Sora silersin sünkerlän, ani neresi lääzım olsun taa şafklı, olsun açık renktä.

Açan görersin, ani hazır ‒ ramka. Alêrsın satın parçaları, toplêêrsın onu. Ortasına koyêrsın şpaklövka, kuruduynan, boyêrsın kara. Sora altın, gümüş renginnän geçersin, da taa gözäl görüner. Da sora, açan bitkidä görersin onu, sevinersin”.

Yazıya geçirdi Viktor KOPUŞÇU